Karbon Sınır Ayarlama Mekanizması (CBAM) - Gereklilikler

» CBAM’a Giriş ve Hukuki Bağlam

CBAM nedir?

Karbon Sınır Ayarlama Mekanizması (CBAM), Avrupa Birliği’nin Yeşil Mutabakatı ve 55’e Uyum Paketi kapsamında yer alan çığır açıcı bir düzenleyici araçtır; iklim politikalarının AB’ninkiler kadar iddialı olmadığı ülkelerden gelen ürünler başta olmak üzere ithal edilen mallara karbon maliyeti getirerek küresel karbonsuzlaşmayı desteklemek üzere tasarlanmıştır.

Tüzük (AB) 2023/956 ile yürürlüğe konan CBAM, AB’ye ithal edilen malların karbon içeriğinin, AB’de üretilen mallarla karşılaştırılabilir bir karbon fiyatına tabi olmasını sağlayarak karbon kaçağını önler.

CBAM’ın hedefleri

• Rekabet koşullarını eşitlemek: Daha az sıkı iklim kuralları altında üretilen daha ucuz ithalat nedeniyle AB üreticilerinin dezavantajlı duruma düşmemesini sağlamak.

• Karbon kaçağını önlemek: AB şirketlerinin, emisyon düzenlemelerinin daha gevşek olduğu ülkelere üretimi taşımasını caydırmak.

• Küresel iklim hedefini artırmak: Yabancı üreticileri daha düşük karbonlu teknolojileri benimsemeye ve şeffaf emisyon takibine teşvik etmek.

• DTÖ kurallarıyla uyum sağlamak: CBAM, yerli ve ithal ürünlere eşit şekilde uygulanacak biçimde kurgulanarak uluslararası ticaret kurallarıyla uyumlu kalır.

Uygulama Aşamaları

CBAM, iki ayrı aşamada uygulanmaktadır:

CBAM Kapsamındaki Ürünler

Mekanizma şu anda aşağıdaki sektörlere uygulanmaktadır:

• Demir ve çelik: ham maddeler, ara ürünler (ör. rulo, kütük) ve nihai ürünler dâhil

• Çimento: tüm formlarda

• Alüminyum

• Gübreler: amonyak ve nitrik asit dâhil

• Hidrojen

• Elektrik: AB dışı üreticilerden ithalat

Bu ürünler şu kriterlere göre seçilmiştir:

• Yüksek gömülü emisyon

• Yüksek karbon kaçağı riski

• AB dışına ticari maruziyet

Temel Mevzuat Metinleri

CBAM’in uygulanması üç temel hukuki metinle düzenlenir:

1. Tüzük (AB) 2023/956 – mekanizmayı kuran ana CBAM Tüzüğü,
2. Uygulama Tüzüğü (AB) 2023/1773 – geçiş dönemindeki raporlama kurallarını tanımlar,
3. Uygulama Tüzüğü (AB) 2024/3210 – tüm beyanlar ve sertifikaların yönetildiği CBAM siciline ilişkin teknik kuralları belirler.

» AB CBAM Karbon Sınır Ayarlama Mekanizması Tüzüğü (AB) 2023/956

CBAM’ın Amacı

Karbon Sınır Ayarlama Mekanizmasının başlıca hedefleri şunlardır:

CBAM, Avrupa Yeşil Mutabakatının ayrılmaz bir parçasıdır ve AB’nin küresel ölçekte karbon kaçağını önlerken daha sıkı iklim politikaları uygulamasını sağlamak üzere tasarlanmıştır.

Avrupa Yeşil Mutabakatı ve Paris Anlaşması ile Uyum

CBAM, AB’nin iklim stratejisini destekler ve şu hedefleri gerçekleştirmeyi amaçlar:

• Avrupa’yı 2050’ye kadar iklim-nötr ilk kıta yapmak;
• Emisyonların AB dışındaki ülkelere kaydırılmamasını sağlamak;
• Sanayinin karbonsuzlaştırılması yoluyla yeşil işler ve yenilik yaratmak;
• AB sanayisini haksız karbon maliyeti dezavantajlarından korumak.

Paris Anlaşması ile Uyum:

• Emisyonları başka yerlere kaydırmak yerine küresel emisyonları hedeflemek;

• AB dışında iklim eylemini teşvik etmek;

• Karbon fiyatlandırmasını küresel bir norm hâline getirerek daha iddialı iklim politikalarını desteklemek.

CBAM Kapsamı: Kapsanan Ürünler ve Sektörler

CBAM, yalnızca AB gümrük bölgesine ithal edilen mallara uygulanır ve başlangıçta “karbon kaçağı riski yüksek” sektörleri hedefler. Bu sektörler aşağıdakilerle karakterize edilir:

• Yüksek sera gazı yoğunluğu;

• Güçlü uluslararası rekabet (ithalat/ihraç baskısı).

Bu mallar, Tüzüğün Ek I’inde listelenmiştir ve şu sektörleri kapsar:

Gömülü Emisyonların Tanımı

“Gömülü emisyonlar”, üretim sırasında salınan doğrudan sera gazı emisyonlarını ifade eder ve şunları içerir:

• CO₂ (karbondioksit)

• N₂O (diazot monoksit)

• PFC’ler (perflorokarbonlar, alüminyum üretiminde yaygındır)

Temel kurallar:

• Başlangıç aşamasında yalnızca doğrudan emisyonlar (üretim süreçlerinden kaynaklanan) kapsanır.

• Dolaylı emisyonlar (üretimde kullanılan elektriğin kaynaklı) ileriki bir aşamada dâhil edilebilir.

• Emisyonlar, ithal edilen malların ton başına (ya da elektrik için MWh başına) hesaplanmalıdır.

Fiilî emisyonlar vs. varsayılan değerler:

• Üreticiler, doğrulanmış fiilî emisyon beyanlarını sunabilir veya ithalatçılar aşağıdakilerden yararlanabilir:

  • AB varsayılan değerleri

  • Kıyas (benchmark) verileri

  • En iyi mevcut teknik (BAT) referansları

• Varsayılan değerler, karbon yoğunluğu yüksek ürünleri daha ihtiyatlı şekilde temsil edecek biçimde tasarlanmıştır.

• 2026 sonrası nihai sistemde, fiilî emisyon verilerinin kullanımını teşvik etmek için varsayılan değerlerin uygulanmasına daha sıkı sınırlamalar getirilecektir.

Geçiş Dönemi (1 Ekim 2023 – 31 Aralık 2025)

Geçiş dönemi, herhangi bir mali yükümlülük olmaksızın bir test ve öğrenme aşaması olarak hizmet eder. Bu dönem:

• Üçüncü ülkelerden emisyon veri toplama sistemlerini test eder;

• İthalatçılara raporlama yükümlülüklerine uyum sağlama konusunda eğitim verir;

• Komisyonun varsayılan değerleri ve doğrulama sistemlerini kalibre etmesine yardımcı olur.

Bu dönem boyunca temel yükümlülükler:

Üç Aylık Raporlar şunları içermelidir:

• Her bir ürün türü için ithal edilen malın toplam miktarı;

• Her bir ürün için, üretim tesisine gömülü toplam doğrudan emisyonlar;

• Gerekli olduğunda dolaylı emisyonlar (özellikle elektrik ve hidrojen için);

• Emisyonlar fiilî veriye dayanıyorsa, kullanılan metodoloji ve destekleyici kanıtlar.

Raporlar, her çeyreğin bitimini izleyen en geç 1 ay içinde sunulmalıdır.

İthalatçılar için Raporlama Yükümlülükleri

Kim rapor vermelidir?

AB gümrük bölgesine, AB dışındaki ülkelerden CBAM kapsamındaki malları getiren her ithalatçı.

• Kendi adına hareket eden ithalatçılar (gümrük beyanında isimleri geçenler);

• Gümrük temsilcileri (ithalatçı adına hareket ediyorsa ve beyanname sahibi olarak kaydedilmişse);

• Dolaylı temsilciler (sözleşmesel düzenlemeye bağlı olarak, ithalatçının AB dışında yerleşik olması hâlinde).

Ne raporlanmalıdır?

Tam CBAM Sistemi: 1 Ocak 2026’dan itibaren

CBAM’in tam işleyişi, aşağıdakilerle başlayacaktır:

• Yetkilendirilmiş CBAM beyan sahiplerinin kaydı;

• CBAM sertifikalarının satın alınması ve teslim edilmesi;

• İthal edilen her ürün türü için yıllık raporlama ve emisyonların doğru tahsisi;

• Akredite üçüncü taraflarca emisyonların doğrulanması.

2026’dan itibaren sistem, kapsam, metodoloji ve karbon fiyatı referansları açısından AB ETS ile uyumlu hâle gelir. Bu uyum aşağıdakileri içerir:

• CBAM sertifika fiyatlarının AB ETS tahsisatlarına endekslenmesi;

• AB üreticilerinin ödeyeceği karbon maliyetini yansıtan aynı emisyon kapsamı ve hesaplama yaklaşımı;

• Ürün bazlı hesaplama ve sertifika teslim yükümlülüklerinin, ETS’deki raporlama ve izleme mantığıyla paralel yürütülmesi.

CBAM Beyan Sahiplerinin Yetkilendirilmesi

CBAM kapsamındaki malların yalnızca yetkilendirilmiş CBAM beyan sahipleri tarafından ithal edilmesine izin verilir. Yetkilendirme sistemi, yalnızca güvenilir ve uyum kabiliyeti olan işletmelerin sisteme erişmesini sağlar.

Başvuru gereklilikleri:

• Bir Üye Devlette yerleşik olmak;

• Geçerli bir EORI numarasına sahip olmak;

• Mali ve operasyonel kapasiteyi göstermek (ithalat hacmi, kayıt tutma sistemleri);

• Ciddi gümrük veya vergi ihlallerine ya da finansal usulsüzlüklere konu olmamak.

Başvurular Üye Devletin Yetkili Makamına yapılır ve makam genellikle 15 iş günü içinde karar verir.

CBAM Beyan Sahiplerinin Sorumlulukları:

• En az 4 yıl süreyle kayıt ve belge tutmak;

• Doğrulanmış emisyon verileriyle yıllık CBAM beyanlarını sunmak;

• Gerekli CBAM sertifikalarını satın almak ve teslim etmek;

• Denetimlerde ve doğrulama süreçlerinde iş birliği yapmak;

• Statü veya faaliyetlerinde değişiklik olduğunda Yetkili Makama bildirmek.

Gömülü Emisyonların Doğrulanması

2026’dan itibaren beyan edilen tüm gömülü emisyonların akredite üçüncü taraf doğrulayıcılar tarafından doğrulanması zorunludur.

Doğrulama gereklilikleri:

• Doğrulayıcı, üretim tesisinin emisyon hesaplamalarının metodolojiyle uyumunu kontrol eder;

• Verilerin doğruluğunu test eder ve kullanılmayan varsayılan değerleri doğrular;

• CBAM raporunun gerçek emisyonları doğru yansıtmasını sağlar;

• İthalatçı (beyan sahibi) adına, yetkili makamlara sunulmak üzere bir Doğrulama Raporu düzenler.

Doğrulayıcı Raporu şunları içermelidir:

• Doğrulanan tesislere ve mallara ilişkin ayrıntılar;

• Emisyon hesaplaması için kullanılan yöntem ve girdiler;

• Belirsizlik değerlendirmesi ve olası hata kaynakları;

• Sonuç ve rapor onayı.

Kabul edilebilir doğrulama metodolojileri:

• ISO 14065 (sera gazı doğrulama ve validasyon kuruluşları için gereklilikler);

• ISO 14064-3 (sera gazı doğrulama prosedürleri);

• AB ETS kapsamında kullanılan izleme/doğrulama prensipleriyle uyumlu yöntemler.

Akreditasyon ve Gözetim

Her Üye Devlet, CBAM doğrulayıcılarını akredite etmek için, Tüzük (EC) 765/2008 uyarınca bir ulusal akreditasyon kuruluşu belirler.

Akreditasyon Kriterleri:

• Teknik yeterlilik (emisyon hesaplamaları ve ilgili sektör bilgisi);

• Tarafsızlık ve bağımsızlık (çıkar çatışması olmaması);

• CBAM kapsamındaki sanayi süreçleriyle ilgili deneyim ve uygun denetim metodolojileri;

• Yapılandırılmış kalite yönetim sistemleri ve personel yeterlilikleri.

Akreditasyon 5 yıl süreyle geçerlidir ve başarılı denetim sonrasında yenilenebilir.

Gözetim ve Akreditasyonun Geri Çekilmesi

Ulusal akreditasyon kuruluşları şunları yapmak zorundadır:

• Doğrulayıcıların faaliyetlerini düzenli aralıklarla gözden geçirmek;

• Şikâyetleri incelemek ve uygunsuzlukları soruşturmak;

• Yükümlülüklerini ihlal eden doğrulayıcıların akreditasyonunu askıya almak veya geri çekmek.

Doğrulayıcılar ise şunları sağlamak zorundadır:

• Tarafsızlığı ve bağımsızlığı korumak;

• Olası çıkar çatışmalarını önceden bildirmek ve gerekli önlemleri almak.

» Karbon Sınır Ayarlama Mekanizmasını (CBAM) Güçlendirmek ve Basitleştirmek Amacıyla (AB) 2023/956 Sayılı Tüzüğün Değiştirilmesi

Değişikliklerin Amacı ve Bağlamı

Tüzük (AB) 2025/2083, CBAM geçiş döneminde (Ekim 2023 – Aralık 2025) tespit edilen uygulama boşluklarını ve idari yükleri gidermek amacıyla kabul edilmiştir. Üç aylık raporlar yoluyla toplanan veriler ve paydaşlarla (özellikle CBAM uzman grubu) yapılan istişareler temelinde, değişiklikler şunları amaçlar:

• Daha küçük ithalatçılar için uyumu basitleştirmek (idari maliyetleri azaltmak);

• Uygulama/denetim araçlarını güçlendirmek (kaçınmayı ve dolandırıcılığı önlemek);

• Hukuki netliği artırmak (tanımlar, süreler, sorumluluklar);

• Gömülü emisyonların %99’unun CBAM kapsamı içinde kalmasını sağlamak (muafiyetlerin yalnızca düşük etkili ithalatlara uygulanması).

Yeni Madde 2a: De Minimis Muafiyeti

Madde 2a kapsamında düşük hacimli ithalatçılar için yeni bir muafiyet getirilmiştir:

• Bir ithalatçının toplam yıllık ithalatı, 50 tonluk tek bir kütle eşiğinin altında kalırsa, o takvim yılı için tüm CBAM yükümlülüklerinden muaf olur.

• Muafiyet, ithalatçı başına ve yıl bazında uygulanır ve Ek I’de listelenen tüm CN kodlarını (demir-çelik, alüminyum, gübreler, çimento gibi sektörler) kapsar.

• İthalatçılar, muafiyet statülerini gümrük belgelerinde beyan etmelidir.

• Eşik, elektrik veya hidrojen ithalatına uygulanmaz (bu mallar muafiyet kapsamı dışındadır).

Dinamik Ayarlama:

• Komisyon, muafiyetin toplam gömülü emisyonların en fazla %1’ini kapsayıp kapsamadığını her yıl değerlendirecektir.

• Sapma 15 tonu aşarsa, eşik yetki devri (delegated act) ile ayarlanabilir (hesaplama metodolojisi Ek VII’de tanımlanmıştır).

Elektrik ve Hidrojene İlişkin Açıklamalar

• Elektrik ve hidrojen ithalatı, farklı emisyon örüntüleri, daha karmaşık ticaret yapıları ve yüksek potansiyel emisyon etkileri nedeniyle de minimis muafiyetinden hariç tutulur.

• Kıta sahanlıkları veya münhasır ekonomik bölgelerden (EEZ) yapılan ithalat, malların menşei belirlenirken üretimin/çıkarımın gerçekleştiği yer olarak kabul edilir.

Tanımlarda Değişiklikler (Madde 3)

• “İthalatçı” tanımı, gümrük beyanının sadeleştirilmiş prosedürlerle verildiği veya temsilciler aracılığıyla yapılan işlemleri daha açık şekilde kapsayacak biçimde genişletilmiştir; böylece sorumlulukların doğru tarafa atanması hedeflenir.

CBAM Sertifika Yönetimine İlişkin Düzenlemeler

• Üç aylık asgari sertifika bulundurma yükümlülüğü %80’den %50’ye düşürülmüştür.

• Sertifikalar, ilgili ithalat yılını takip eden yılın 30 Eylül tarihine kadar teslim edilir.

• Kullanılmayan sertifikalar belirli bir tarihten sonra otomatik olarak iptal edilir ve geri satın alınır.

• 2027’de satılan CBAM sertifikalarının fiyatı, 2026’daki AB ETS tahsisat (allowance) fiyatlarını yansıtır.

Yetkili ve Yetkisiz İthalatçılar için Yeni Kurallar

• Eşiği aşacağı öngörülen ithalatçılar, önceden yetkilendirilmiş CBAM beyan sahibi statüsü için başvurmalıdır.

• 2026’da geçici ithalata izin verilir; ancak başvuruların 31 Mart 2026’ya kadar sunulmuş olması gerekir. Başvuru reddedilirse ithalatçı cezalardan sorumlu olur.

Dolaylı Gümrük Temsilcilerinin Genişletilen Rolü

• Dolaylı temsilciler, beyan sahibi adına hareket etmeden önce CBAM yetkilendirmesi almak zorundadır.

• İthalatçı eşiği aşarsa, temsilciler (yetki devrine göre) beyanları sunmalı, sertifikaları teslim etmeli ve uyumdan hesap verebilir olmalıdır.

Cezaya İlişkin Sorumluluk:

Dolaylı temsilciler yalnızca, yetkilendirilmiş CBAM beyan sahibi olarak hareket etmeyi açıkça kabul ettikleri hallerde cezalardan sorumlu olur; aksi hâlde ceza sorumluluğu doğmaz.

Raporlama Gereklilikleri ve Sürelerde Değişiklikler

• CBAM beyanları artık her yıl 30 Eylül tarihine kadar sunulur.

• Yetkili beyan sahipleri, beyanların hazırlanmasını/teslimini üçüncü taraflara devredebilir; ancak üçüncü tarafın AB’de yerleşik olması ve geçerli bir EORI numarasına sahip olması gerekir. Hukuki sorumluluk beyan sahibinde kalır.

Doğrulama, Emisyon Sınırları ve Ön Madde (Prekürsör) İstisnaları

• Bazı aşağı akım emisyonlar, AB ETS kapsamında yer almıyorsa CBAM emisyon hesabına dâhil edilmeyebilir (çifte düzenleme önlenir).

• AB ETS veya bağlantılı bir sistem kapsamında zaten kapsanan prekürsörlerin emisyonları ikinci kez sayılmaz.

Karbon Fiyatı İndirimi Düzenlemeleri

• Yetkili beyan sahipleri, üçüncü ülkelerde fiilen ödenmiş karbon fiyatlarını CBAM yükümlülüğünden indirim olarak düşebilir.

• Komisyon, bazı üçüncü ülkeler için varsayılan yıllık karbon fiyatları yayımlayabilir.

• İndirimler yalnızca doğrulanmış fiilî emisyonlar kullanılıyorsa ve karbon fiyatı, menşe ülkeden farklı bir ülkede ödenmiş olsa bile gerçekte ve etkin biçimde ödenmişse uygulanır.

Kayıt Defterine Erişim, İşletmeciler ve Doğrulayıcılar

• Üçüncü ülke işletmecileri ve ana şirketler, verileri girmek veya doğrulamak için Kayıt Defterine erişebilir.

• Akredite doğrulayıcılar, işletmecinin talebi üzerine Kayıt Defterine erişir.

• İşletmeciler, şirket veya faaliyet kayıt numaralarını sağlamalıdır.

Eklerde Revizyonlar ve Teknik Açıklamalar

• Ek I, kalsine edilmemiş kaolinli killer gibi bazı ürünleri kapsam dışı bırakır.

• Ek II’de elektrik, yalnızca doğrudan emisyonların sayıldığı mallar arasında açıkça yer alır.

• Ek IV’teki varsayılan değerler, en karbon yoğun 10 ihracatçı ülkenin ortalama emisyonlarına dayanır.

Ücretler ve CBAM Platformunun Finansmanı

• Platform, yetkili beyan sahipleri tarafından ödenen ücretlerle finanse edilir.

• İlk tedarik döngüsü için AB bütçesi ön finansman sağlar.

• Yetki devri tasarrufları, ücret yapısını ve gelirlerin tahsisine ilişkin mekanizmayı belirleyecektir.

Yetki Devri (Delegated Acts) ve Komisyon Yetkisi

• Komisyon, eşiğin ayarlanması, ücretlerin tanımlanması ve eklerde teknik düzeltmeler gibi konularda yetki devri tasarrufları kabul edebilir.

• Bu süreç, daha iyi mevzuat yapma (Better Regulation / Better Law-Making) ilkelerine uygun biçimde yürütülür (şeffaflık, istişare, etki değerlendirmesi).

Cezalar, Uygulama/Denetim ve İstisnalar

• Yetkilendirme olmadan eşiği aşan ithalatçılar, Madde 26(2a) kapsamında sorumludur.

• Ceza ödemesi, o yıl için CBAM beyanı sunma veya sertifika teslim etme yükümlülüğünün yerine geçer.

• Eşiğin <10% oranında aşılması veya ithalatçının yetkilendirme sürecini bekliyor olması gibi durumlarda, daha düşük ceza uygulanabilir (orantılılık ve iyi niyet ilkeleri doğrultusunda).

» Komisyon Uygulama Tüzüğü (AB) 2023/1773: CBAM Geçiş Dönemi Raporlama Kuralları

Bu tüzük, CBAM çerçevesinin en kritik bileşenlerinden biridir; çünkü emisyon raporlamasına ilişkin kuralları ve prosedürleri ithalatçılar için geçiş döneminde (Ekim 2023 – Aralık 2025) belirler. 2026’da CBAM’in tam uygulanmasına geçilmeden önce Avrupa Komisyonu ve paydaşlara hazırlık için zaman kazandırmayı amaçlar.

Tüzük, hukuken CBAM Tüzüğü (AB) 2023/956’nın 35(7). maddesine dayanır ve raporlama mimarisini, metodolojik ilkeleri ve erken dönem CBAM uyumunu destekleyen BT altyapısını tanımlayan çok sayıda bölüm ve maddeden oluşur.

Amaç ve Hukuki Dayanak

2023/1773 sayılı Tüzüğün amacı:

• İthalatçılar ve gümrük temsilcileri için raporlama yükümlülüklerini tesis etmek.

• Toplanması ve sunulması gereken veri yapısını tanımlamak.

• Geçiş dönemi boyunca uyum için kullanılan dijital araç olan CBAM Geçiş Dönemi Kayıt Defterini (CBAM Transitional Registry) tanıtmak.

• Gömülü emisyonların nasıl hesaplanıp raporlanacağını ortaya koymak.

• Uygulama/denetim mekanizmalarını tanımlamak ve üçüncü ülkelerde veri bulunabilirliğinin sınırlı olduğu durumlarda tam uyumun zor olduğu haller için geçici derogasyonlar sağlamak.

İthalatçılar için Temel Raporlama Yükümlülükleri

Kimler raporlamalıdır?

Tüzük, aşağıdakileri “raporlayan beyan sahipleri” olarak tanımlar:

• İthalatçılar: Kendi adına gümrük beyannamesi veren herhangi bir kişi.

• Yetkili beyan verenler: Gümrük beyannamesi verme yetkisine sahip kişiler (örn. büyük ticaret şirketleri veya hizmet sağlayıcılar).

• Dolaylı gümrük temsilcileri: İthalatçıların AB dışında yerleşik olduğu hallerde veya CBAM sorumluluğunu üstlendiklerinde zorunludur.

Raporlama ne zaman yapılmalıdır?

• Raporlar, üçer aylık dönemler itibarıyla CBAM Geçiş Dönemi Kayıt Defteri üzerinden sunulmalıdır.

• İlk rapor: 31 Ocak 2024’e kadar, 2023 4. çeyrek ithalatlarını kapsar.

• Son rapor: 31 Ocak 2026’ya kadar, 2025 4. çeyrek dönemini kapsar.

Ne raporlanmalıdır?

Her CBAM üç aylık raporu şunları içermelidir:

1. İthal edilen mal miktarı:
   • Elektrik: megavat-saat (MWh) cinsinden raporlanır
   • Diğer tüm mallar: ton cinsinden raporlanır
2. Ürün sınıflandırması:
   • Mallar, Kombine Nomanklatür (CN) kodu ile tanımlanmalıdır
3. Menşe ülke
4. Üretim tesisine ilişkin ayrıntılar:
   • Konum için UN/LOCODE
   • Tesis adı ve adresi (ayrıca İngilizceye de aktarılmış şekilde)
   • Ana emisyon kaynağının coğrafi koordinatları
5. Kullanılan üretim yöntemi:
   • Kullanılan teknoloji
   • Temel süreç parametreleri (örn. fırın türleri veya kimyasal reaksiyonlar)
6. Doğrudan gömülü emisyonlar (kg CO₂e/ton):
   • Gerçek verilere veya varsayılan değerlere dayanır
   • Yakıt yanması, kimyasal süreçler vb. kaynaklı emisyonları içerir
7. Dolaylı gömülü emisyonlar:
   • Üretim sırasında tüketilen elektrikten kaynaklanır
   • Kullanılan elektrik karışımını, emisyon faktörlerini ve şebeke kaynağını içerir
8. Kullanılan emisyon faktörleri:
   • Fiilî değerlerin mi yoksa Komisyonun varsayılan değerlerinin mi kullanıldığını belirtmelidir
9. İsteğe bağlı: Çeliğe özgü veriler:
   • Çelik fabrikasının kimlik numarası (biliniyorsa)

Emisyon Hesaplama Metodolojileri

Gömülü emisyonların doğru belirlenmesi, CBAM raporlama yükümlülüğünün özünü oluşturur. Bu bölüm, hangi yöntemlere izin verildiğini ve bunların mevcut AB ETS kurallarıyla nasıl ilişkilendirildiğini ortaya koyar.

Doğrudan Emisyonların Hesaplanması

İki ana metodolojiye izin verilir:

1. Faaliyet Tabanlı Hesaplama
   • Kaynak akışlarından (yakıt, hammaddeler) gelen emisyonlar aşağıdakilere dayanarak hesaplanır:
     • Faaliyet verisi (örn. tüketilen yakıt, hammadde girdisi)
     • Emisyon faktörleri (laboratuvar analizleri veya standartlaştırılmış AB değerleri)
2. Sürekli Emisyon İzleme Sistemleri (CEMS)
   • Baca gazından emisyonları doğrudan ölçer
   • Gelişmiş cihazlar ve veri raporlama araçları gerektirir

Geçiş Dönemi Metot Esnekliği (31 Aralık 2024’e kadar)

2024 sonuna kadar, alternatif metodolojiler — eşdeğer kapsam ve doğruluk sağladıkları sürece — kullanılabilir.

Uygun alternatif yöntemler şunları içerir:

• Üçüncü ülkedeki bir karbon fiyatlandırma sisteminden elde edilen veriler

• Bir zorunlu raporlama sisteminden elde edilen emisyon verileri

• Dahili izleme sistemleri (örn. sera gazı azaltım projeleri)

Dolaylı Emisyonların Hesaplanması

Üretimde kullanılan elektrik için beyan sahibi aşağıdakileri raporlamalıdır:

• Malın ton başına tüketilen elektrik (MWh)

• Elektrik için kullanılan emisyon faktörü (kg CO₂e/MWh)

• Toplam dolaylı gömülü emisyonlar (kg CO₂e/ton)

Emisyon faktörünü belirleme seçenekleri şunlardır:

• Tesis işletmecisi tarafından sağlanan fiilî veriler

• Komisyonun varsayılan değerleri (mevcutsa)

AB şebekesinin ortalama emisyon faktörünün kullanılması raporlamada yasaktır.

Dokümantasyon ve Destekleyici Kanıtlar

Beyan sahiplerinin, üreticilerden emisyon verilerini toplamak için Komisyon tarafından sağlanan elektronik şablonları kullanması teşvik edilir. Bu şablonlar:

• Üye Devletler arasında standardizasyon sağlar

• Gümrük makamlarınca daha kolay inceleme imkânı sunar

• Gelecekteki doğrulama için denetim izi oluşturur

Derogasyonlar ve Esneklik Önlemleri

Avrupa Komisyonu, tüm üçüncü ülke üreticilerinin AB standartlarına eşdeğer emisyon verisi üretmek için gerekli altyapıya, izleme sistemlerine veya düzenleyici çerçevelere sahip olmadığını kabul eder. Bu nedenle tüzük, özellikle 31 Aralık 2024 tarihine kadar geçiş döneminde geçici derogasyonlar ve geri dönüş (fallback) seçenekleri ile esneklik sağlamak üzere düzenlenmiştir.

Geçici Derogasyon Mekanizmaları

Beyan sahipleri aşağıdaki durumlarda alternatif yaklaşımlar kullanabilir:

• Üreticilerden doğrulanmış fiilî emisyon verilerini temin edememeleri;

• Üreticinin zorunlu karbon fiyatlandırması veya raporlama sistemine sahip bir üçüncü ülkede bulunması;

• Üreticinin emisyonları dahili azaltım programları için izlemesi (örn. gönüllü sera gazı programları veya kurumsal ESG takibi).

Bu alternatifler, dolaylı emisyonlar için yalnızca 31 Temmuz 2024 tarihine kadar; doğrudan emisyonlar için ise yalnızca 31 Aralık 2024 tarihine kadar geçici olarak geçerlidir.

Varsayılan Değerlerin Kullanımı

Fiilî emisyon verileri mevcut değilse varsayılan değerler kullanılabilir. Bu değerler:

• Avrupa Komisyonu tarafından yayımlanır;

• Belirli ürün türleri için ortalama veya ihtiyatlı (konservatif) emisyon tahminlerini temsil eder;

• Yalnızca raporlayan beyan sahibi fiilî veriyi toplayamama gerekçesini açıklayabildiğinde kullanılabilir.

Varsayılan değerler, kalıcı bir çözüm değil; uyum için bir güvenlik ağıdır. Kullanımları izlenecek ve raporlanacaktır.

Küçük Üretim Adımları için İstisnalar

Toplam doğrudan gömülü emisyonların <20%’sine katkı sağlayan bazı üretim aşamaları, aşağıdakiler gibi tahmini değerlerle raporlanabilir:

• Çelik veya alüminyumun son şekillendirme veya kaplama işlemleri;

• Gübre üretiminde karıştırma ve paketleme aşamaları.

Bu istisna özellikle aşağı akım (downstream) ürünler için önemlidir ve beyan sahiplerinin küçük süreç adımları için kapsamlı veri toplamaktan kaçınmasına imkân verir.

Veri Kalitesi ve Doğrulama

Geçiş döneminde resmî üçüncü taraf doğrulaması zorunlu olmasa da, tüzük şunları şart koşar:

• Tam izlenebilirlik (veri kaynaklarının izlenmesi);

• Verinin fiilî, tahmini veya varsayılan değerlerden türetilmiş olup olmadığına ilişkin tam şeffaflık;

• Tutarlılığı sağlamak için Komisyonun yapılandırılmış raporlama şablonlarının kullanımı.

Destekleyici Dokümantasyon Gereklilikleri

Her CBAM raporu şu belgelerle desteklenmelidir:

• Emisyonların nasıl hesaplandığını gösteren dokümantasyon;

• Tesisin ve üretim güzergâhlarının tanımlanması;

• Veri kaynağı ve kullanılan metodolojiye ilişkin ayrıntılar.

Derogasyonlar veya alternatif yöntemler kullanılıyorsa beyan sahibi ayrıca şunları da eklemelidir:

• Geri dönüş (fallback) yaklaşımının kullanılmasına ilişkin gerekçe;

• Üçüncü ülkenin düzenleyici çerçevesine ilişkin kanıt (uygunsa);

• Tahmin yaklaşımı ve kullanılan emisyon faktörleri.

Kalite Kriterleri

CBAM raporları aşağıdaki asgari kalite standartlarını karşılamalıdır:

• Eksiksizlik: Tüm veri alanları doldurulmalıdır (gerekçelendirilmedikçe).

• Şeffaflık: Her emisyon faktörünün kaynağı ve yöntemi açıkça açıklanmalıdır.

• Tutarlılık: Değişiklik gerekçelendirilip belgelendirilmedikçe raporlama dönemi boyunca aynı metodoloji kullanılmalıdır.

• Doğruluk: Değerler mevcut en iyi veriyi yansıtmalıdır — belirsizlik varsa ihtiyatlı tahminler tercih edilir.

Bu standartlar AB ETS İzleme ve Raporlama Tüzüğüne (MRR) dayanır ve CBAM’in mevcut AB uyum normları ile uyumlu olmasını sağlar.

Uyumsuzluk için Cezalar

Geçiş döneminde mali ödeme olmasa da, emisyon verilerini raporlamamak veya yanlış rapor vermek bu tüzük kapsamında yine de cezalara tabidir.

Uygulama Tetikleyicileri

Şu durumlarda ceza uygulanabilir:

1. Üç aylık raporun sunulmaması;
2. Eksik veya doğrulanamaz verilerin sunulması;
3. Derogasyonların kötüye kullanılması veya güncel olmayan emisyon faktörlerinin kullanılması;
4. Sürekli düşük kaliteli raporlama (ihmal veya kasıt şüphesi doğurması).

Ceza Yapısı

Tüzük, aşağıdakilerle uyumlu olacak şekilde tasarlanan göstergeli bir ceza aralığı getirir:

• 2003/87/EC sayılı Direktifin (AB ETS) 16(3) ve 16(4). maddeleri;

• Orantılılık ilkesi (ceza şiddeti, uyumsuzluğun kapsamı ve süresine bağlıdır).

Temel ceza özellikleri:

Her Üye Devlet, Komisyon tarafından belirlenen sınırlar içinde, ulusal uygulama çerçeveleri kapsamında kesin ceza tutarlarını belirlemekten sorumludur.

CBAM Geçiş Dönemi Kayıt Defteri

Geçiş dönemi CBAM uyumunun merkezinde, Avrupa Komisyonu tarafından geliştirilen ve işletilen CBAM Geçiş Dönemi Kayıt Defteri bulunur — bu, merkezi bir elektronik veri tabanıdır.

Kayıt Defterinin İşlevleri

Kayıt defteri şu amaçlarla tasarlanmıştır:

• Tüm CBAM üç aylık raporlarını toplamak ve saklamak;

• Beyan sahibinin sisteme dâhil edilmesini ve rol temelli erişimi kolaylaştırmak;

• Gümrük sistemleriyle birlikte çalışabilirliği sağlamak; örneğin:

  • TARIC (AB gümrük tarife sistemi)

  • Surveillance 3 (SURV3)

  • EORI (Ekonomik İşletmeci Kimlik Numarası)

• Rapor incelemelerine, hata işaretlemeye ve veri analizine imkân vermek.

Erişim ve Kullanıcı Yönetimi

Kayıt defterine erişim şu esaslara tabidir:

• UUM&DS (Uniform User Management & Digital Signature) çerçevesi;

• Aşağıdakiler için rol temelli giriş izinleri:

  • Beyan sahipleri

  • Gümrük makamları

  • Komisyon yetkilileri

Beyan sahipleri, temsilcilere veya aracılara (örn. gümrük müşavirleri) erişim devredebilir; ancak sunulan tüm verilerden hukuken sorumlu olmaya devam eder.

İş Sürekliliği ve Sistem Yedekleme (Failover)

Tüzük şu gereklilikleri öngörür:

• Bir CBAM İş Sürekliliği Planı bulunmalıdır;

• Sistem arızası hâlinde, raporların sunulması için alternatif çevrimdışı yöntemler sağlanmalıdır;

• Beyan sahipleri, sunulan verilerin yerel yedeklerini tutmalıdır.

Veri Koruma Kuralları

Kayıt defteri aşağıdakilere uygun olmalıdır:

• AB Tüzüğü 2018/1725: AB kurumları için veri koruma kuralları;

• GDPR (Tüzük 2016/679): Veri sunan özel kuruluşlar için uygulanır;

• Veri saklama politikası: Rapor sunum tarihinden itibaren 5 yıl;

• Amaç sınırlaması: Veriler yalnızca CBAM ve gümrük doğrulaması amaçlarıyla kullanılabilir.

Tüm kişisel ve kurumsal veriler şifrelenmeli, güvenli şekilde saklanmalı ve sıkı AB kurallarıyla uyumlu olarak işlenmelidir.

» Komisyon Uygulama Tüzüğü (AB) 2024/3210: CBAM Kayıt Defteri Uygulaması

Bu tüzük, 18 Aralık 2024 tarihinde kabul edilmiş olup CBAM mevzuat çerçevesi kapsamındaki ikinci büyük uygulama tasarrufudur ve teknik temeli CBAM’in dijital altyapısı için sağlar. Beyanların, sertifikaların ve uyum bilgilerinin yönetileceği temel çevrimiçi platform olan CBAM Kayıt Defterinin — nasıl çalışması gerektiğini, nasıl güvence altına alınacağını ve diğer sistemlerle nasıl etkileşeceğini düzenler.

Bu düzenleme, (AB) 2023/1773 sayılı Tüzük ile getirilen Geçiş Dönemi Kayıt Defterinin üzerine inşa edilir; ancak kalıcı ve operasyonel sistemi 1 Ocak 2026 tarihinden itibaren kullanılacak şekilde daha da ileri götürerek resmileştirir.

CBAM Kayıt Defterinin Teknik Temeli

CBAM Kayıt Defteri, Birlik düzeyinde kullanılan standartlaştırılmış, güvenli ve merkezî bir elektronik sistem olarak tanımlanır. Sistem şu amaçlarla kullanılır:

• CBAM sertifikalarının ihraç edilmesi, elde tutulması, devredilmesi ve teslim edilmesi;

• Yetkili beyan sahipleri tarafından sunulan yıllık CBAM beyanlarının yönetilmesi;

• Yetkilendirilmiş CBAM beyan sahiplerinin kaydedilmesi ve onaylanması;

• Tesislerin ve üçüncü ülkelerdeki işletmecilerin kaydedilmesi;

• CBAM doğrulayıcıları ile etkileşimlerin kolaylaştırılması;

• Risk analizi, izleme ve kaçınmayı önleme kontrollerini desteklemek.

Özetle, CBAM Kayıt Defteri tüm CBAM sisteminin omurga altyapısı işlevini görecektir.

Ana Bileşenler

• Beyan sahipleri ve yetkili makamlar için Kullanıcı Arayüzü (UI);

• Geçmiş beyanlar, sertifikalar ve emisyon verileri için Veri Depolama Modülü;

• Otomatik veri çapraz kontrolü için Doğrulama Araçları;

• İzlenebilirliği sağlamak için Denetim Günlüğü Sistemi;

• Komisyonun ve ulusal makamların faaliyetleri izlemesi için Gösterge Paneli.

Veri İşleme ve Sistem Güvenliği

Bu tüzük, veri bütünlüğünü, gizliliği ve güvenliği sağlamak üzere güçlü hükümler içerir.

Veri Koruma Gereklilikleri

CBAM Kayıt Defteri aşağıdakilere uygun olmalıdır:

• Tüzük (AB) 2016/679 (GDPR) – ekonomik işletmeciler için

• Tüzük (AB) 2018/1725 – AB kurumları için

• 2018/1725 sayılı Tüzüğün 33. maddesi ve GDPR’ın 32. maddesi – işlemenin güvenliği hakkında

Temel Güvenceler

• Veriler bekleme hâlindeyken ve aktarım sırasında şifrelenmelidir;

• Kişisel ve ticari açıdan hassas verilere yalnızca yetkili roller erişebilmelidir;

• Denetim izleri, her işlem için (örn. sertifika teslimi, hesap güncellemeleri) tutulmalıdır;

• Sistem, tasarım gereği ve varsayılan olarak gizlilik (privacy-by-design ve by-default) ilkelerini (GDPR Madde 25, 2018/1725 sayılı Tüzük Madde 27) izlemelidir.

Veri Saklama

• Veriler, sunum tarihinden itibaren en fazla 5 yıl süreyle saklanır;

• Süre sonunda kayıtlar anonimleştirilmeli veya güvenli biçimde silinmelidir.

Bu, AB genelindeki veri işleme ve saklama en iyi uygulamalarıyla uyumu sağlar ve küresel ortaklar arasında güveni destekler.

AB Gümrük ve Gözetim Sistemleri ile Birlikte Çalışabilirlik

Uyumu kolaylaştırmak ve mükerrerliği önlemek için CBAM Kayıt Defteri, gümrük ve çevre düzenlemelerinde kullanılan kilit AB BT sistemleriyle birbirine bağlı olmalıdır.

Bağlı Sistemler:

CBAM Beyan Sahiplerinin ve Doğrulayıcıların Yönetimi

Kayıt Defteri, yetkilendirilmiş CBAM beyan sahiplerinin ve CBAM doğrulayıcılarının ayrıntılı şekilde yönetilmesini sağlar.

Yetkilendirilmiş CBAM Beyan Sahipleri

Bunlar, 1 Ocak 2026’dan sonra CBAM kapsamındaki malları ithal etmesine izin verilen tek kuruluşlardır. Kayıt Defteri:

• Yetkilendirme başvurularını alır;

• Kimliği ve uygunluğu doğrular;

• EORI numaralarına bağlı CBAM hesapları tahsis eder;

• Sertifika satın alımlarını ve kullanımını izler;

• Statünün askıya alınmasına, iptaline veya yeniden etkinleştirilmesine imkân tanır.

CBAM Doğrulayıcıları

Doğrulayıcılar şu şartları sağlamalıdır:

• Ulusal akreditasyon kuruluşları tarafından bağımsız olarak akredite edilmiş olmak;

• CBAM Kayıt Defterine kayıtlı olmak;

• Yıllık beyanlarda kullanılan emisyon verilerini doğrulamakla sorumlu olmak;

• Komisyon tarafından gözetim ve kalite denetimlerine tabi olmak.

Doğrulayıcı rolü, CBAM uyum verilerinin güvenilirliği ve kredibilitesi açısından kritiktir.

Kayıt Defterine Erişim ve Kimlik Doğrulama

Erişim Yönetimi

Kayıt Defterine erişim, UUM&DS (Uniform User Management and Digital Signature) çerçevesi üzerinden kontrol edilir. Bu çerçeve:

• Kullanıcıları dijital sertifikalarla kimlik doğrular;

• Ayrıntılı roller atar (örn. görüntüleyici, düzenleyici, doğrulayıcı, gümrük memuru);

• Üçüncü taraf temsilcilere (örn. gümrük müşavirleri veya danışmanlar) erişim devrini mümkün kılar;

• Tam denetlenebilirlik için her kullanıcının her eylemini kaydeder.

Temel Erişim Rolleri:

Karbon Sınır Ayarlama Mekanizması (AB CBAM) Kapsamında Uyarlama Bildirimi

Bu metin, Karbon Sınır Ayarlama Mekanizması (AB CBAM) kapsamında belirlenen yönergelere uygun olarak uyarlanmıştır. Şeffaflık, hesap verebilirlik ve uyum sağlama çabalarımız doğrultusunda içeriği dikkatle gözden geçirdik ve AB CBAM ilkelerini metne dâhil ettik. Bu uyarlama süreci, yüksek kaliteli ve doğru içerik sunma taahhüdümüzü yansıtır ve uluslararası kabul görmüş standartlara uymamızı sağlamayı amaçlar.